แค่ “จดจำ” ก็คืนความเป็นธรรมได้: เมื่อรัฐบอกให้ลืม “คนตาย – คนหาย” จากความรุนแรงโดยรัฐ

แค่ “จดจำ” ก็คืนความเป็นธรรมได้: เมื่อรัฐบอกให้ลืม “คนตาย – คนหาย” จากความรุนแรงโดยรัฐ

ในสังคมที่มีความขัดแย้งทางการเมือง โดยเฉพาะกรณีที่ประชาชนออกมาเรียกร้องและวิพากษ์วิจารณ์รัฐที่ปกครองแบบอำนาจนิยม พื้นที่สิทธิเสรีภาพของประชาชนมักถูกล้ำเส้นโดยอำนาจรัฐอยู่เสมอผ่านการใช้ความรุนแรง อย่างการใช้กำลังสลายการชุมนุม การสังหารนอกกระบวนการยุติธรรม การทรมานและปฏิบัติโหดร้าย รวมทั้งการบังคับสูญหาย โดยที่ไม่อาจทราบตัวผู้ละเมิดที่เป็นเจ้าหน้าที่รัฐ และนำตัวคนเหล่านี้มาดำเนินคดีในกระบวนการยุติธรรมได้ ทำให้ความรุนแรงและการละเมิดสิทธิมนุษยชนยังคงดำเนินต่อไปไม่จบสิ้น

อย่างไรก็ตาม ในช่วงหลังสงครามเย็น ได้มีการวางแนวคิด “ความเป็นธรรมในระยะเปลี่ยนผ่าน” (Transitional Justice) ขึ้นเพื่อให้หลายประเทศที่ผ่านประสบการณ์อันเลวร้ายจากการละเมิดสิทธิมนุษยชนโดยรัฐในยุคสงครามเย็น ได้สามารถ “เปลี่ยนผ่าน” ไปสู่สังคมประชาธิปไตย โดยแนวคิดนี้ประกอบด้วย 4 เสาหลัก ได้แก่ การค้นหาความจริง การนำตัวผู้กระทำผิดมาลงโทษ การชดเชยเยียวยา และการรับประกันว่าจะไม่เกิดเหตุการณ์ซ้ำอีก

นอกจากนี้ อีกหนึ่งเครื่องมือที่จะช่วยให้สังคมเปลี่ยนผ่านไปสู่การเป็นประชาธิปไตยได้อย่างสมบูรณ์ คือ “การรำลึกหรือการสร้างอนุสรณ์” (Memorialization) ที่เปรียบเสมือนเป็นข้อต่อที่เชื่อมโยงเสาหลักทั้งสี่เข้าไว้ด้วยกัน

“รำลึก” ไม่ใช่แค่ “นึกถึงอดีต”

ในบริบทของความเป็นธรรมในระยะเปลี่ยนผ่าน ในสังคมที่กำลังเปลี่ยนผ่านการละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างร้ายแรงและกว้างขวางหรืออำนาจเบ็ดเสร็จไปสู่ความเป็นประชาธิปไตย การรำลึกหรือการสร้างอนุสรณ์ ไม่ใช่แค่การย้อนมองและบอกเล่าเหตุการณ์ในอดีต แต่เป็นกลไกเชิงก้าวหน้าในการแสดงความเคารพศักดิ์ศรีของผู้เสียหาย รวมทั้งป้องกันไม่ให้เกิดเหตุการณ์ความรุนแรงโดยรัฐซ้ำอีก เพราะฉะนั้น การรำลึกจึงเป็น “กระบวนการ” ที่มีมิติซับซ้อน ละเอียดอ่อน และนำไปสู่เป้าหมายเชิงก้าวหน้า มากกว่าแค่การสร้างอนุสาวรีย์หรืออนุสรณ์สถาน

ลำดับแรก การรำลึกทำหน้าที่เป็น “การยกย่องและเคารพศักดิ์ศรีของผู้เสียหาย” โดยเป็นการยอมรับในทางสาธารณะถึงความทุกข์ยากของผู้เสียหาย ซึ่งนับเป็นการเยียวยาเชิงสัญลักษณ์ ในทางหนึ่ง การยอมรับถึงความรุนแรงและผลกระทบที่เกิดขึ้นกับผู้เสียหาย ยังเป็น “การโต้แย้งการปฏิเสธ” (​Contesting Denial) ที่รัฐมักจะปฏิเสธความเกี่ยวข้องกับการละเมิดสิทธิมนุษยชน ดังนั้น อนุสรณ์ต่างๆ ที่สร้างขึ้นเพื่อรำลึกเหตุการณ์ความรุนแรงโดยรัฐจึงถือเป็นพื้นที่ทางกายภาพและพื้นที่ทางสังคมที่ตอบโต้ “การลืมอย่างเป็นทางการ” (official forgetting) หรือเรื่องเล่าที่สนับสนุนโดยรัฐในการปฏิเสธประสบการณ์จริงของผู้ที่ถูกกดทับ

นอกจากนี้ การรำลึกซึ่งกระทำผ่านอนุสรณ์หรือพื้นที่ต่างๆ ยังนำไปสู่การสร้างพื้นที่แห่งบทสนทนาระหว่างผู้รอดชีวิต ผู้ละเมิด และสังคมโดยรวม โดยก่อให้เกิดความเข้าใจร่วมกันเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ แม้จะเป็นความเข้าใจจากมุมมองที่แตกต่างกันก็ตาม และที่สำคัญ เมื่อเกิดความเข้าใจระหว่างกันและกันในสังคม บวกกับการเก็บรักษาข้อมูลและสถิติเกี่ยวกับการละเมิดสิทธิมนุษยชนร้ายแรงในอดีต ก็จะนำไปสู่การป้องกันไม่ให้เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นซ้ำกับคนรุ่นหลัง หรือที่เรียกว่า “Never Again” หรือ “อย่าให้เกิดขึ้นอีก”

จดจำอย่างไรให้เป็นประโยชน์ต่ออนาคต?

ดังที่กล่าวไปข้างต้นว่า การรำลึกนั้นเป็นกระบวนการที่มากกว่าแค่การสร้างอนุสาวรีย์หรืออนุสรณ์สถาน เครือข่ายสถานที่แห่งจิตสำนึกระหว่างประเทศ (International Coalition of Sites of Conscience – ICSC) และองค์กรด้านสิทธิมนุษยชนอื่นๆ เสนอไว้ว่า ลักษณะของการรำลึกที่มีประสิทธิภาพต้องให้ความสำคัญกับการโอบรับความแตกต่างและการมีส่วนร่วม โดยมุ่งเน้นให้ผู้รอดชีวิตและครอบครัวของผู้เสียหายต้องเป็นผู้นำในการออกแบบและกระบวนการเล่าเรื่อง และต้องมี

มุมมองที่หลากหลาย โดยหลีกเลี่ยงการเล่าประวัติศาสตร์ในมุมของผู้ชนะ (ที่รัฐมักใช้วิธีนี้ในการเล่าเรื่อง) แต่ให้สื่อสารถึงประสบการณ์ของผู้เสียหาย การละเมิดสิทธิมนุษยชน และความซับซ้อนของความขัดแย้ง โดยไม่สร้างความเท่าเทียมปลอมๆ ระหว่างผู้เสียหายกับผู้ละเมิด

โดยทั่วไป อนุสาวรีย์ที่ตั้งอยู่นิ่งกับที่มักจะกลายเป็นสิ่งที่ทุกคนมองข้ามเมื่อเวลาผ่านไป ดังนั้น อนุสรณ์เพื่อการระลึกถึงจึงต้องเป็น “อนุสรณ์ที่มีชีวิต” ไม่ว่าจะเป็นผู้ที่รอดชีวิต ครอบครัวผู้เสียหาย หรือผู้ที่เคยอยู่ในเหตุการณ์ ซึ่งเป็นผู้ที่บอกเล่าเรื่องราวได้ดีที่สุด บวกกับการสร้างพื้นที่ที่เอื้อให้เกิดปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้ผ่านประสบการณ์กับคนทั่วไป เช่น พิพิธภัณฑ์ ศูนย์ข้อมูลชุมชน หรือจดหมายเหตุออนไลน์ ที่เชิญชวนให้ผู้คนเข้ามามีส่วนร่วมในการแลกเปลี่ยนความคิดเห็น หรือใช้พื้นที่สำหรับอบรมเชิงปฏิบัติการ, การอบรมด้านสิทธิมนุษยชน และการมีส่วนร่วมของคนรุ่นใหม่

นอกจากนี้ อนุสรณ์ไม่ควรเกิดขึ้นอย่างลอยๆ แต่ต้องทำหน้าที่บอกเล่าความจริงผ่านสถานที่ที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์จริง เช่น เรือนจำเก่า หรือศูนย์กักกันลับ

ในขณะที่รัฐมักจะพยายามใช้อนุสรณ์ต่างๆ เพื่อสร้างอัตลักษณ์เฉพาะของชาติ หรือเพื่อ “ปิดจบ” เหตุการณ์ตามเรื่องเล่าจากมุมของรัฐ อนุสรณ์ตามแนวทางความเป็นธรรมในระยะเปลี่ยนผ่าน จึงควรเป็นพื้นที่ปลายเปิด ที่ไม่เพียงเปิดรับมุมมองที่แตกต่าง แต่ต้องเปิดกว้างให้กับข้อมูลใหม่ๆ ที่จะถูกค้นพบในอนาคต ขณะเดียวกัน พื้นที่ดังกล่าวนี้ก็ต้องเป็นอิสระจากรัฐ เพื่อให้สามารถวิพากษ์รัฐได้หากจำเป็น ดังนั้น จึงต้องมีกองทุนระยะยาวที่ช่วยให้ไม่ต้องพึ่งพาพรรคการเมืองที่มีอำนาจในขณะนั้นด้วย

เราจดจำเพื่อไม่ให้เหตุการณ์เกิดขึ้นซ้ำอีก

จากลักษณะและหน้าที่ของอนุสรณ์เพื่อการระลึกตามข้อแนะนำของ ICSC และองค์กรด้านสิทธิมนุษยชนต่างๆ การจดจำและระลึกถึงในสังคมไม่เพียงมีบทบาทสำคัญในการเป็นบทเรียนให้กับคนรุ่นหลังเท่านั้น แต่ยังเปิดโอกาสให้มีการค้นหาความจริงอย่างต่อเนื่องไม่สิ้นสุด โดยเฉพาะความจริงเกี่ยวกับผู้ที่กระทำการละเมิด ซึ่งเป็นเจ้าหน้าที่รัฐ และผลกระทบต่อผู้เสียหาย ซึ่งจะเป็นข้อมูลชั้นดีที่จะนำไปสู่ความยุติธรรมตามกฎหมาย รวมทั้งการเยียวยาที่เหมาะสม นอกจากนี้ ความจริงที่ถูกเปิดเผย เผยแพร่ แลกเปลี่ยนมุมมอง ยังนำไปสู่ความเข้าใจในสังคม ซึ่งจะเป็นเกราะป้องกันไม่ให้เหตุการณ์ความรุนแรงโดยรัฐเกิดขึ้นซ้ำอีก