เหตุการณ์ตากใบ: เหตุใดเราจึงควรจดจำกรณีนี้ แม้คดีจะหมดอายุความไปแล้ว

เหตุการณ์ตากใบ: เหตุใดเราจึงควรจดจำกรณีนี้ แม้คดีจะหมดอายุความไปแล้ว

25 ตุลาคม 2547 ซึ่งตรงกับช่วงเทศกาลฮารีรายอ ประชาชนชาวมุสลิมจากหลายพื้นที่ใน จ. นราธิวาส เดินทางมาจับจ่ายใช้สอยที่ตลาดตากใบ เพื่อซื้อหาอาหารและเสื้อผ้าใหม่เพื่อเฉลิมฉลองวันสำคัญ ขณะที่ผู้ที่ออกไปทำงานต่างถิ่นเดินทางกลับมาหาครอบครัว ทว่าช่วงเวลาเดียวกันนั้น ประชาชนอีกส่วนหนึ่งพากันมาชุมนุมหน้าสถานีตำรวจภูธรตากใบ เพื่อเรียกร้องให้ปล่อยตัวชุดรักษาความปลอดภัยหมู่บ้าน (ชรบ.) จำนวน 6 คน ที่ถูกกล่าวหาว่ามอบปืนของทางราชการให้แก่ผู้ก่อความไม่สงบ แม้ว่า ชรบ. ดังกล่าวจะยืนยันว่าปืนนั้นถูกปล้นไปก็ตาม จากนั้นในช่วงสาย จำนวนผู้ชุมนุมขยายตัวมากขึ้นและปะปนกับผู้ที่เข้ามาสังเกตการณ์ และหลายชั่วโมงต่อมา เจ้าหน้าที่ได้ใช้กำลังสลายการชุมนุม โดยใช้วิธีฉีดน้ำ แก๊สน้ำตา และอาวุธปืนพร้อมกระสุนจริง ส่งผลให้มีผู้เสียชีวิตทันทีในที่เกิดเหตุ 7 คน

เย็นวันเดียวกัน หลังจากการสลายการชุมนุม ประชาชนราว 1,370 คน ถูกควบคุมตัว โดยเจ้าหน้าที่บังคับให้พวกเขาถอดเสื้อและนำเสื้อมามัดมือไพล่หลัง จากนั้นก็บังคับให้ผู้ถูกควบคุมตัวเหล่านี้ขึ้นไปนอนทับกันบนท้ายรถบรรทุกทหาร คันละประมาณ 50 – 60 คน ก่อนจะเคลื่อนย้ายพวกเขาไปยังค่ายอิงคยุทธบริหาร อ. หนองจิก จ. ปัตตานี ซึ่งอยู่ห่างออกไปราว 150 กม. 

ข้อมูลจากรายงานเบื้องต้นเรื่องกรณีความรุนแรงที่ตากใบกับปัญหาความมั่นคงของมนุษย์ ในพื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ ซึ่งจัดทำโดยคณะกรรมาธิการการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ คณะกรรมาธิการการต่างประเทศ และคณะกรรมาธิการวิสามัญศึกษาปัญหาความมั่นคงในจังหวัดภาคใต้ วุฒิสภา เมื่อปี 2548 ระบุว่า รถบรรทุกที่ลำเลียงผู้ถูกควบคุมตัวคันแรกไปถึงค่ายอิงคยุทธบริหารในเวลาประมาณ 17.00 – 18.00 น. ของวันที่ 25 ตุลาคม 2547 และรถคันสุดท้ายเดินทางไปถึงค่ายอิงคยุทธบริหารเวลาประมาณ 03.00 น. ของวันที่ 26 ตุลาคม 2547

เหตุการณ์ความรุนแรงโดยรัฐครั้งนั้นส่งผลให้มีผู้เสียชีวิตรวม 85 คน โดยมีผู้เสียชีวิตในการสลายการชุมนุมหน้า สภ. ตากใบ 7 คน และผู้เสียชีวิตบนรถบรรทุก 78 คน ส่วนจำนวนผู้สูญหายเท่าที่มีรายงานอยู่ที่อย่างน้อย 4 ราย อย่างไรก็ตาม มีรายงานผู้เสียชีวิตในเหตุการณ์ แต่ไม่พบศพ เนื่องจากมีการลำเลียงศพออกจากพื้นที่ และมีประชาชนหลายคนร้องเรียนว่ามีญาติพี่น้องสูญหาย แต่ไม่สามารถแจ้งความกับตำรวจได้ รวมทั้งมีผู้บาดเจ็บและพิการจำนวนมาก

การขอโทษและการเยียวยาจากรัฐ

2 ปีต่อมา ภายหลังจากการรัฐประหารในปี 2549 พล.อ. สุรยุทธ์ จุลานนท์ นายกรัฐมนตรีที่ได้รับการแต่งตั้งจากคณะรัฐประหาร ได้เดินทางไปพบข้าราชการ ประชาชน และผู้นำทางศาสนา ที่ จ. ปัตตานี พร้อมกล่าวขอโทษประชาชนในกรณีเหตุการณ์ตากใบเป็นครั้งแรก โดยระบุว่าทุกอย่างที่เกิดขึ้นในอดีตเป็นความผิดส่วนใหญ่ของรัฐบาล ที่ต้องช่วยกันแก้ไขต่อไป รวมทั้งสั่งการให้ถอนฟ้องประชาชน 59 คน ที่ถูกควบคุมตัวและดำเนินคดีหลังจากเหตุการณ์ โดย พล.อ.สุรยุทธ์ ระบุว่า การฟ้องคดีและการดำเนินคดีนี้ต่อไปไม่เป็นประโยชน์แก่สาธารณะและอาจกระทบต่อความปลอดภัยหรือความมั่นคงของชาติ รวมทั้งผลประโยชน์อันสำคัญของประเทศ

ต่อมาในปี 2555 พล.อ. พิศาล วัฒนวงษ์คีรี ผู้บัญชาการเหตุการณ์ตากใบเมื่อปี 2547 ได้ให้สัมภาษณ์ในหนังสือพิมพ์มติชนรายวัน ว่าเหตุการณ์ตากใบเป็น “แผลในใจ” เขารู้สึกเสียใจในสิ่งที่เกิดขึ้น และยืนยันว่าไม่ได้สั่งให้ทหารฆ่าประชาชน

นอกจากนี้ ในวันที่ 25 ตุลาคม 2565 ทักษิณ ชินวัตร อดีตนายกรัฐมนตรีที่ดำรงตำแหน่งในช่วงที่เกิดเหตุการณ์ตากใบ ก็ได้กล่าวขอโทษผู้เสียหายและครอบครัว และกล่าวว่า การขนย้ายผู้ถูกควบคุมตัวที่อ่อนล้าจากการอดอาหารในช่วงถือศีลอดโดยให้นอนทับกันบนรถบรรทุกเป็นสิ่งที่มนุษย์ทั่วไปไม่น่าจะคิดได้

ต่อมาในปี 2549 ญาติของผู้เสียชีวิตในเหตุการณ์ตากใบได้ร่วมกันฟ้องคดีแพ่งต่อเจ้าหน้าที่รัฐ ทว่ากองทัพบกกลับขอไกล่เกลี่ยและจ่ายเงินค่าสินไหมทดแทนเป็นจำนวนเงิน 42.2 ล้านบาท และในปี 2555 ในสมัยรัฐบาลยิ่งลักษณ์ ชินวัตร ได้มีการมอบเงินเยียวยาให้แก่ประชาชนที่ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ตากใบ ทั้งผู้เสียชีวิต ผู้ทุพพลภาพ ผู้พิการ ผู้บาดเจ็บทุกระดับ ผู้ที่ถูกดำเนินคดี และผู้ที่ถูกควบคุมตัวแต่ไม่ได้ถูกดำเนินคดี รวม 959 คน เป็นจำนวนเงินทั้งสิ้น 651,451,200 บาท

อย่างไรก็ตาม แม้ผู้เสียหายบางรายจะรู้สึกพอใจกับการเยียวยาจากรัฐ แต่ก็ยืนยันว่าการเยียวยาไม่ใช่การมอบความเป็นธรรมให้แก่ประชาชน เนื่องจากเงินเหล่านี้ไม่อาจทดแทนความสูญเสียที่เกิดขึ้นในเหตุการณ์ อีกทั้งหลังจากนั้น ผู้เสียหายต่างก็ต้องใช้ชีวิตอย่างหวาดผวาจากการถูกเจ้าหน้าที่รัฐจับตามอง รวมทั้งยังไม่มีการเปิดเผยข้อเท็จจริงเกี่ยวกับสาเหตุของความรุนแรงในวันนั้น

ไม่มีความคืบหน้า ไม่มีจำเลยขึ้นศาล คดีหมดอายุความ

ในปี 2555 รายงานจากสำนักข่าวอิศราระบุว่า กรณีที่มีผู้เสียชีวิตจากการสลายการชุมนุม 7 คน ที่หน้า สภ. ตากใบ ไม่สามารถสืบทราบได้ว่าใครเป็นผู้ทำให้เสียชีวิต เนื่องจากเหตุการณ์อยู่ในช่วงชุลมุน พนักงานอัยการจังหวัดปัตตานีจึงมีคำสั่งให้ “งดการสอบสวน” ส่วนคดีการเคลื่อนย้ายผู้ชุมนุม ได้มีการไต่สวนการเสียชีวิตโดยศาลจังหวัดสงขลา และศาลได้มีคำพิพากษาว่าผู้เสียชีวิตทั้ง 78 คน เสียชีวิตที่ค่ายอิงคยุทธบริหาร สาเหตุการเสียชีวิตเนื่องจาก “ขาดอากาศหายใจระหว่างอยู่ในการควบคุมตัวของเจ้าหน้าที่ ซึ่งเป็นการปฏิบัติราชการตามหน้าที่” หลังจากนั้น พนักงานอัยการได้ส่งสำนวนกลับไปยัง สภ. หนองจิก เพื่อดำเนินการตามกฎหมายต่อไป ทว่าในระหว่างปี 2547 – 2566 คดีกลับไม่มีความคืบหน้า

จนกระทั่งในวันที่ 25 เมษายน 2567 ญาติของผู้เสียชีวิตได้รวมตัวกันยื่นฟ้องเอาผิดเจ้าหน้าที่รัฐด้วยตนเอง และในวันเดียวกันนั้น พนักงานสอบสวน สภ.หนองจิกได้มีการตั้งสำนวนขึ้นมาใหม่และมีความเห็นว่าควรสั่งไม่ฟ้องเจ้าหน้าที่รัฐที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ตากใบ อย่างไรก็ตาม หลังจากศาลได้ไต่สวนมูลฟ้อง ก็ได้มีการประทับรับฟ้องในวันที่ 23 สิงหาคม 2567 โดยจำเลยที่เป็นเจ้าหน้าที่รัฐ 9 คน ประกอบด้วย พล.อ. พิศาล วัฒนวงษ์คีรี อดีตแม่ทัพภาคที่ 4, พล.ท. สินชัย นุตสถิตย์ อดีตรองแม่ทัพภาคที่ 4, พล.ต. เฉลิมชัย วิรุฬห์เพชร อดีตผู้บัญชาการกองพลทหารราบที่ 5, พล.ต.อ. วงกต มณีรินทร์ อดีตผู้อำนวยการศูนย์ปฏิบัติการสำนักงานตำรวจแห่งชาติส่วนหน้า, พล.ต.ท. มาโนช ไกรวงศ์ อดีตผู้บัญชาการตำรวจภูธรภาค 9, พล.ต.ต. ศักดิ์สมหมาย พุทธกุล อดีตผู้กำกับการ สภ. ตากใบ, พ.ต.อ. ภักดี ปรีชาชน อดีตรองผู้กำกับการ สภ.ตากใบ, นายศิวะ แสงมณี อดีตรองผู้อำนวยการกองอำนวยการเสริมสร้างสันติสุขจังหวัดชายแดนภาคใต้ และเป็นรองปลัดกระทรวงมหาดไทย และนายวิชม ทองสงค์ อดีตผู้ว่าราชการจังหวัดนราธิวาส

อย่างไรก็ตาม จำเลยทั้งหมดกลับไม่ได้เดินทางมาตามนัดศาล ศาลจึงมีคำสั่งออกหมายจับ ทว่า พล.อ. พิศาล ซึ่งเป็นจำเลยที่หนึ่ง เป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบบัญชีรายชื่อของพรรคเพื่อไทย ศาลไม่มีอำนาจออกหมายจับ เนื่องจากมีเอกสิทธิ์คุ้มครองตามรัฐธรรมนูญ 2560 มาตรา 125 วรรคหนึ่งและวรรคสี่ ที่ระบุว่า “ในระหว่างสมัยประชุม ห้ามมิให้จับ คุมขัง หรือหมายเรียกตัวสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรหรือสมาชิกวุฒิสภาไปทำการสอบสวนในฐานะที่สมาชิกผู้นั้นเป็นผู้ต้องหาในคดีอาญา เว้นแต่จะได้รับอนุญาตจากสภาที่ผู้นั้นเป็นสมาชิก หรือเป็นการจับในขณะกระทำความผิด…”

นอกจากนี้ ยังมีรายงานว่า พล.อ. พิศาลได้ยื่นหนังสือลาประชุมสภาเพื่อไปรักษาตัวที่ต่างประเทศ ภายหลังจากที่ศาลประทับรับฟ้องคดีนี้เพียง 3 วัน โดยมีพิเชษฐ์ เชื้อเมืองพาน สส. พรรคเพื่อไทย จังหวัดเชียงราย ในฐานะรองประธานสภาคนที่หนึ่งเป็นผู้อนุมัติหนังสือให้ เมื่อศาลพิจารณาแล้วเห็นว่า พล.อ. พิศาลมีพฤติการณ์หลบหนี จึงมีคำสั่งให้ออกหมายจับ และเจ้าหน้าที่ตำรวจจะต้องจับกุมตัวจำเลยทุกคนมาดำเนินคดีให้ทัน ก่อนที่คดีจะหมดอายุความในวันที่ 25 ตุลาคม 2567

และในที่สุด ไม่มีจำเลยคนใดเดินทางมารายงานตัวต่อศาล ส่งผลให้คดีตากใบหมดอายุความโดยไม่มีเจ้าหน้าที่รัฐคนใดต้องรับผิดชอบต่อความสูญเสียและผลกระทบที่เกิดขึ้นจากการใช้ความรุนแรงเมื่อ 20 ปีก่อน

คดีหมดอายุความ แต่ความอยุติธรรมยังดำเนินต่อไป

เช่นเดียวกับกรณีความรุนแรงโดยรัฐอื่นๆ ที่เกิดขึ้นในสังคมไทย เหตุการณ์ตากใบเป็นอีกหนึ่งเหตุการณ์ที่สะท้อนให้เห็นอย่างชัดเจนถึงวัฒนธรรมลอยนวลพ้นผิดของเจ้าหน้าที่รัฐไทย เพราะนับตั้งแต่หลังเกิดเหตุการณ์ไปจนกระทั่งคดีหมดอายุความ รวมเวลานานถึง 20 ปี เราแทบไม่เห็นความพยายามของเจ้าหน้าที่ตำรวจในการสืบสวนหาข้อเท็จจริงและนำตัวเจ้าหน้าที่รัฐที่เกี่ยวข้องในเหตุการณ์มาเข้าสู่กระบวนการยุติธรรม จนกระทั่งครอบครัวของผู้เสียชีวิตต้องเป็นผู้ฟ้องร้องต่อศาลด้วยตนเอง แต่กระนั้นก็ตาม แม้แต่การออกหมายจับก็ยังไม่สามารถทำให้เจ้าหน้าที่รัฐที่ตกเป็นจำเลยทั้ง 9 คน ปรากฏตัวต่อศาลได้

นอกจากนี้ กฎหมายพิเศษที่บังคับใช้ในพื้นที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้ อันได้แก่ พระราชบัญญัติกฎอัยการศึก พ.ศ. 2457, พระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548 (พ.ร.ก. ฉุกเฉิน) และพระราชบัญญัติการรักษาความมั่นคงภายในราชอาณาจักร พ.ศ. 2551 (พ.ร.บ. ความมั่นคงฯ) ได้ให้อำนาจแก่เจ้าหน้าที่ทหารในการจับกุมควบคุมตัวประชาชนโดยไม่ต้องมีหมายจับ และสามารถขยายเวลาในการควบคุมตัวตามกฎหมายทั้งสามฉบับนี้ได้ ซึ่งเป็นการเปิดโอกาสให้เจ้าหน้าที่สามารถละเมิดสิทธิประชาชน รวมไปถึงการทรมานและการบังคับสูญหาย

ยิ่งกว่านั้น ในมาตรา 17 ของ พ.ร.ก. ฉุกเฉิน ยังกำหนดให้เจ้าหน้าที่ไม่ต้องรับผิดทั้งทางแพ่ง ทางอาญา หรือทางวินัย เนื่องจากการปฏิบัติหน้าที่ในการระงับ ยับยั้ง หรือฟื้นฟูสถานการณ์ฉุกเฉิน ขณะที่ผู้เสียหายสามารถฟ้องร้องเรียกค่าเสียหายจากทางราชการตามกฎหมายว่าด้วยความรับผิดทางละเมิดของเจ้าหน้าที่ แต่ไม่สามารถฟ้องร้องเอาผิดตัวเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงานโดยตรงได้ 

เพราะฉะนั้น การที่ไม่สามารถเอาผิดเจ้าหน้าที่รัฐที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ความรุนแรงต่อประชาชน และปล่อยให้เจ้าหน้าที่เหล่านี้ลอยนวลพ้นผิด จึงไม่ได้เกิดจากเจตจำนงของเจ้าหน้าที่ตำรวจเท่านั้น แต่ตัวกฎหมายหลายฉบับเองก็มีบทบาทสำคัญในการให้อำนาจแก่เจ้าหน้าที่ในการละเมิดประชาชน และยังปกป้องไม่ให้เจ้าหน้าที่ผู้กระทำการละเมิดเข้าสู่กระบวนการยุติธรรมและรับผิดชอบต่อความรุนแรงที่เกิดขึ้น 

ยิ่งเมื่อเป็นกรณีการเอาผิดผู้บังคับบัญชาระดับสูง ยิ่งเป็นไปได้ยาก เนื่องจากกรอบกฎหมายไทยขาดกลไกที่เข้มงวดในการเรียกร้องความรับผิดรับชอบจากผู้บังคับบัญชาระดับสูง ที่เป็นผู้ตัดสินใจให้ผู้ใต้บังคับบัญชากระทำการละเมิดสิทธิประชาชน เมื่อไม่มีการรับรองหลักความรับผิดชอบของผู้บังคับบัญชา (Command Responsibility) ตามกฎหมายเป็นลายลักษณ์อักษรอย่างชัดเจน ข้าราชการระดับสูงจึงอ้างว่าตนไม่ได้มีเจตนาโดยตรงที่จะให้ผู้ถูกควบคุมตัวขาดอากาศหายใจ ซึ่งเป็นการปกป้องผู้มีอำนาจตัดสินใจให้พ้นจากความผิด ในขณะเดียวกันก็ปล่อยให้เจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงานในพื้นที่รอดพ้นจากการถูกลงโทษไปด้วย

สำหรับการมอบเงินชดเชยเยียวยา แม้จะเป็นแนวทางหนึ่งในการแสดงความรับผิดชอบของรัฐ ที่อาจจะนำไปสู่การฟื้นฟูวิถีชีวิตของผู้เสียหายตามหลักการความยุติธรรมในระยะเปลี่ยนผ่าน แต่การตอบสนองของรัฐที่มุ่งเป้าไปที่การเยียวยาด้านการเงิน มากกว่าความรับผิดรับชอบทางอาญา กลับสะท้อนให้เห็นว่ารัฐได้ใช้การมอบเงินเยียวยานี้เป็นข้ออ้างในการ “สมานฉันท์” เพื่อทดแทนการพิจารณาคดีโดยศาล และยุติการเรียกร้องความเป็นธรรมของประชาชน การมอบเงินเยียวยาโดยไม่ได้ลงโทษผู้กระทำผิด และละเลยสิทธิในการรู้ความจริงของประชาชน จึงไม่อาจเรียกได้ว่าเป็นการคืนความเป็นธรรมให้แก่ประชาชนอย่างแท้จริง

นอกจากนี้ เหตุการณ์ตากใบยังเป็นอีกหนึ่งกรณีที่สะท้อนให้เห็นมุมมองของรัฐที่มีต่อชาวมุสลิมในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ โดยมองว่าประชาชนเหล่านี้เป็นผู้ก่อความไม่สงบที่รัฐจะต้องปราบปรามอย่างเด็ดขาด ขณะที่มุมมองของสังคมภายนอกพื้นที่ก็ถูกกำหนดโดยวาทกรรม “ผู้ก่อความไม่สงบ” ของรัฐ ทำให้คนทั่วไปเพิกเฉยต่อความรุนแรงโดยรัฐที่เกิดขึ้นในพื้นที่ ส่งผลให้รัฐไม่เคยถูกตั้งคำถามถึงปฏิบัติการที่ละเมิดสิทธิมนุษยชน รวมไปถึงไม่เคยต้องรับแรงกดดันจากสังคมในการแสดงความรับผิดรับชอบเมื่อเจ้าหน้าที่รัฐกระทำความรุนแรงต่อประชาชน 

ขณะที่รัฐบาลพลเรือนเองก็ขาดเจตจำนงทางการเมืองในการเรียกร้องความรับผิดรับชอบจากกองทัพ โดยนักการเมืองฝ่ายพลเรือนและผู้นำฝ่ายบริหารมักจะคล้อยตามผู้นำกองทัพในประเด็นความมั่นคงในพื้นที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้ เพื่อรักษาความร่วมมือทางการเมือง ส่งผลให้ข้าราชการพลเรือนไม่มีประสิทธิภาพในการนำผู้กระทำความผิดที่เป็นเจ้าหน้าที่รัฐเข้าสู่กระบวนการไต่สวน นำไปสู่ระบบยุติธรรมที่อ่อนแอและย้อนกลับไปสู่การลอยนวลพ้นผิดของเจ้าหน้าที่รัฐในที่สุด