ท่าทีที่น่ายินดีของประเทศไทยในปี พ.ศ. 2550 คือการยอมรับพันธกรณีตามอนุสัญญาว่าด้วยการต่อต้านการทรมานและการกระทำอื่นๆ ที่โหดร้าย ไร้มนุษยธรรม หรือที่ย่ำยีศักดิ์ศรี หรือที่รู้จักกันในชื่ออนุสัญญา “CAT” (“อนุสัญญา CAT”) เมื่อไม่นานมานี้ ความก้าวหน้าของประเทศไทยในด้านนี้ได้รับการตรวจสอบเป็นครั้งที่สองโดยคณะกรรมการ ต่อต้านการทรมาน (“คณะกรรมการ CAT”) ซึ่งทำหน้าที่ติดตามการดำเนินการตามอนุสัญญาฯ ชุดข้อเสนอแนะต่อมาตรการต่อต้านการทรมานได้มาถึงประเทศไทยเผยแพร่เมื่อต้นเดือนธันวาคม พ.ศ. 2567

ในข้อเสนอแนะนี้ คณะกรรมการ CAT ยินดีกับความก้าวหน้าหลายประการในประเทศไทย โดยเฉพาะการออกกฎหมายภายในประเทศเพื่อต่อต้านการทรมานและการบังคับให้สูญหายเมื่อปี พ.ศ. 2565 อย่างไรก็ตาม ยังมีหลายประเด็นที่บกพร่อง และมีมาตรการที่จำเป็นต้องดำเนินการอีกมากมาย ทั้งในขั้นตอนการปรับปรุงกฎหมายและกระบวนการต่าง ๆ ไปจนถึงการเรียกร้องให้แก้ไขคดีสำคัญ และเสริมสร้างกลไกการตรวจสอบและการเยียวยาเพื่อช่วยเหลือผู้เสียหายและครอบครัว

ในเบื้องต้น คณะกรรมการ CAT พบว่านิยามของการทรมานและการบังคับให้สูญหายในกฎหมายไทยฉบับใหม่ยังไม่ครอบคลุมเพียงพอ 

ตามอนุสัญญา CAT การทรมาน มีความหมายครอบคุลมการก่อให้เกิดความเสียหายทางกายและจิตใจอย่างสาหัส ต่อบุคคลใดบุคคลหนึ่ง โดยเจ้าหน้าที่รัฐและผู้ที่เกี่ยวข้องกับเจ้าหน้าที่รัฐดังกล่าว โดยเชื่อมโยงกับองค์ประกอบ 4 ประการ ได้แก่ การบังคับให้รับสารภาพ การลงโทษ การข่มขู่ และ/หรือการเลือกประติบัติ คณะกรรมการ CAT พบว่านิยามในกฎหมายไทยพิจารณาจากการรู้ถึงการกระทำทรมานของเจ้าหน้าที่ตามข้อเท็จจริง แทนที่ควรกำหนดให้ครอบคลุมถึงสถานการณ์ซึ่งเจ้าหน้าที่ควรทราบได้ถึงการกระทำผิด ตามนิยามที่ควรเป็น

ในทำนองเดียวกัน นิยามในกฎหมายไทยเกี่ยวกับการบังคับให้สูญหายหมายถึงกรณีที่เจ้าหน้าที่ควบคุมตัวหรือลักพาบุคคลใดไป และปฏิเสธหรือปกปิดชะตากรรมของบุคคลนั้น คำนิยามที่มีอยู่นี้ก็ยังแคบเกินไป

อีกประเด็นที่สำคัญและเป็นที่กังวลเกี่ยวข้องกับกระบวนการต่าง ๆ ที่ยังต่ำกว่ามาตรฐานตามกฎหมายระหว่างประเทศที่บัญญัติไว้ในอนุสัญญา CAT เมื่อบุคคลถูกจับกุมตามกฎหมายพิเศษสองฉบับในประเทศไทย ได้แก่ พระราชบัญญัติกฎอัยการศึก (พ.ศ. 2457) และพระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน (พ.ศ. 2548) (“พ.ร.ก. ฉุกเฉิน”) บุคคลนั้นสามารถถูกควบคุมตัวได้นานถึง 37 วันโดยไม่สามารถเข้าถึงศาล 

คณะกรรมการแนะนำว่า ควรกลับไปใช้ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาของประเทศไทย ซึ่งกำหนดให้บุคคลที่ถูกจับกุมต้องถูกนำตัวขึ้นศาลภายใน 48 ชั่วโมง

สิ่งสำคัญคือ กฎหมายไทยกำหนดระยะเวลาอายุความสำหรับการดำเนินคดีเกี่ยวกับการทรมาน การบังคับให้สูญหาย และอาชญากรรมที่เกี่ยวข้อง ซึ่งระยะเวลาอายุความนี้มีตั้งแต่ 10 ถึง 20 ปี คณะกรรมการยืนยันอย่างหนักแน่นว่าไม่ควรกำหนดอายุความสำหรับอาชญากรรมเหล่านี้

กฎหมายภายในประเทศหลายฉบับของประเทศไทยได้รับการวิพากษ์วิจารณ์อย่างหนักจากคณะกรรมการ CAT เนื่องจากก่อให้เกิดความไม่เป็นธรรมโดยเฉพาะในขั้นตอนการบังคับใช้ พ.ร.ก. ฉุกเฉิน ที่จำกัดการเข้าถึงครอบครัวและทนายความของผู้ตัองสงสัย มาตรา 12 ของพระราชกำหนดนี้ยังเปิดช่องให้เจ้าหน้าที่ควบคุมตัวบุคคลในสถานที่ที่ไม่เป็นทางการ ซึ่งอยู่นอกเหนือการตรวจสอบของระบบทางการโดยระบบราชทัณฑ์

คณะกรรมการ CAT ยังได้หยิบยกประเด็นเกี่ยวกับการลอยนวลพ้นผิดที่ได้รับการคุ้มครองโดยกฎหมายฉุกเฉิน ตัวอย่างเช่น ภายใต้ พ.ร.ก. ฉุกเฉิน การเข้าถึงศาลปกครองเพื่อขอการเยียวยานั้นถูกจำกัดโดยสิ้นเชิง คณะกรรมการยังชี้ให้เห็นว่ามาตรา 226/1 ของประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา ซึ่งอนุญาตให้ศาลใช้คำสารภาพที่ได้มาจากการถูกบังคับ เป็นประเด็นที่จำเป็นต้องปฏิรูป เนื่องจากในมุมมองของอนุสัญญา CAT คำสารภาพเช่นนี้ผิดกฎหมาย 

คณะกรรมการ CAT ยังได้เรียกร้องให้ประเทศไทยประกาศพักการใช้โทษประหารชีวิต และสนับสนุนความจำเป็นในการออกกฎหมายต่อต้านการลงโทษทางร่างกาย รวมถึงการปรับปรุงกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับความรุนแรงในครอบครัว นอกจากนี้ยังเน้นย้ำถึงความสำคัญของการเสริมบทบาทของคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติในการตรวจสอบเรือนจำ และเพื่อให้มั่นใจว่าการสืบสวนการละเมิดสิทธิมนุษยชนเป็นไปอย่างเป็นกลางและมีประสิทธิภาพ คณะกรรมการยังได้หยิบยกความจำเป็นในการแก้ไขกฎหมายเกี่ยวกับการชดเชยสำหรับผู้เสียหายจากความไม่เป็นธรรม เพื่อให้ครอบคลุมกรณีการทรมานและการบังคับให้สูญหายอย่างครบถ้วน

ในความเป็นจริง คณะกรรมการ CAT นี้แตกต่างจากคณะกรรมการอื่น ๆ ภายใต้อนุสัญญาสิทธิมนุษยชนของสหประชาชาติ โดยมุ่งเน้นอย่างชัดเจนต่อกรณีที่จำเป็นต้องได้รับการพิจารณา โดยได้ยกตัวอย่างกรณีตากใบ ที่มีผู้เสียชีวิตกว่า 80 รายจากการกระทำของเจ้าหน้าที่ในเครื่องแบบ ซึ่งส่วนใหญ่เกิดจากการขาดอากาศหายใจหลังถูกขนย้ายในยานพาหนะอย่างแออัด จนถึงขณะนี้ยังไม่มีใครถูกตัดสินว่ามีความผิดในกรณีนี้ 

ระยะเวลาอายุความสำหรับการดำเนินคดีต่อผู้กระทำผิดในกฎหมายไทยเพิ่งสิ้นสุดเมื่อเร็วนี้ คำแนะนำของคณะกรรมการในการยกเลิกอายุความชี้ชัดถึงความไม่เป็นธรรมที่เกิดขึ้นในกรณีดังกล่าว

อีกประเด็นที่เป็นที่กังวลในปัจจุบันคือ “การกดปราบข้ามชาติ” ซึ่งหมายถึงสถานการณ์ที่รัฐ โดยมักจะร่วมมือกับรัฐข้างเคียง ข่มขู่ประชาชนของตนเองที่ลี้ภัยหรือพำนักอยู่ในอีกรัฐหนึ่ง กรณีของชาวมองตานญาดเวียดนามที่ลี้ภัยในประเทศไทยในอดีตได้ถูกหยิบยกโดยคณะกรรมการอย่างชัดเจน 

บุคคลนี้เป็น “บุคคลที่น่ากังวล” ของสำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ ซึ่งมีสถานะเทียบเท่าผู้ลี้ภัย และไม่ควรถูกส่งกลับไปยังประเทศต้นทางที่อาจเป็นอันตรายต่อความปลอดภัยของเขา อย่างไรก็ตาม น่าเสียใจที่เขาไม่เพียงแต่ถูกจับกุม แต่ในขณะนี้ยังเผชิญกับการข่มขู่ให้ถูกส่งตัวกลับไปยังประเทศต้นทางอีกด้วย

เมื่อพิจารณาว่าประเทศไทยได้รับการยอมรับให้เป็นสมาชิกของคณะมนตรีสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติในปี พ.ศ. 2568 ประเทศไทยควรปฏิบัติตนเป็นแบบอย่างที่ดียิ่งและยุติการละเมิดสิทธิมนุษยชน 

ในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับผู้ลี้ภัยชาวกัมพูชาหลายคนที่เพิ่งถูกส่งกลับไปยังประเทศต้นทางเมื่อไม่นานมานี้ [เดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2567] ซึ่งเป็นการละเมิดกฎหมายในประเทศไทยเรื่องการต่อต้านการทรมานและอนุสัญญา CAT ปัจจุบันพวกเขาถูกคุมขังในประเทศต้นทาง ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการกดปราบข้ามชาติที่ถูกใช้เพื่อประโยชน์ทางการเมืองผู้กำหนดนโยบายที่อยู่ในระดับสูงสุดของสถาบันกรุณาให้ความสนใจและดำเนินการแก้ไขอย่างเร่งด่วนและมีประสิทธิภาพ

บทความโดย ศาสตราจารย์กิตติคุณ วิทิต มันตาภรณ์ คณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และอดีตผู้รายงานพิเศษ ผู้เชี่ยวชาญอิสระ และสมาชิกคณะกรรมการสอบสวนแห่งสหประชาชาติด้านสิทธิมนุษยชน1เผยแพร่ครั้งแรกเป็นภาษาอังกฤษที่ Bangkok Post https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/2933696/anti-torture-push-needs-serious-review และ The Jakarta Post https://www.thejakartapost.com/opinion/2025/01/08/a-package-of-anti-torture-measures-at-thailands-doorsteps.html

แปลไทยโดย มูลนิธิผสานวัฒนธรรม

Author

  • เราคือ นักพิทักษ์สิทธิมนุษยชน

    ที่แสวงหา ความเป็นธรรม

    และศักดิ์ศรี ให้กับทุกคน

    ภายใต้รัฐธรรมนูญ

    มูลนิธิผสานวัฒนธรรม มีประสบการณ์ในการต่อสู้
    กับการละเมิดสิทธิมนุษยชน มาหลายทศวรรษ

    View all posts

บทความที่เกี่ยวข้องเพิ่มเติมจากผู้เขียน