19 มิ.ย. ทนง โพธิ์อ่าน ถูกบังคับสูญหาย และการล่มสลายของเครือข่ายแรงงานไทย

วันที่ 19 มิถุนายน ของทุกปีดูเป็นวันธรรมดาๆ วันหนึ่งที่ไม่ได้ถูกจดจำในฐานะวันสำคัญสำหรับสังคมไทยในปัจจุบัน แต่วันนี้กลับเป็นวันสำคัญของ “วีรบุรุษที่ถูกลืม” ผู้หนึ่ง การหายสาบสูญของเขาไม่ได้เป็นเพียงการแตกสลายของหนึ่งชีวิต แต่ยังเป็นการสูญหายของขบวนการแรงงานที่เคยมีบทบาทและมีพลังเป็นอย่างมากในอดีต  

ด้วยเหตุนี้ การจะทำให้ขบวนการแรงงานไทยไม่ถูกลืม อาจต้องเริ่มจากการจดจำ “ทนง โพธิ์อ่าน” อดีตแกนนำแรงงานคนสำคัญของประเทศที่ถูกรัฐอุ้มหายในวันที่ 19 มิถุนายน 2534 เขาคือหนึ่งในนักต่อสู้เพื่อสิทธิแรงงานที่มองเงินค่าแรงขั้นต่ำมากไปกว่าน้ำที่หล่อเลี้ยงหนึ่งชีวิตกรรมกร แต่ต้องหมายรวมถึงครอบครัวพวกเขาและคุณภาพชีวิตที่ดีในทุกมิติตามที่เหล่าแรงงานผู้ขับเคลื่อนประเทศนี้คู่ควรได้จะได้รับ 

“หมูไม่กลัวน้ำร้อน” เป็นคำนิยามจากสื่อที่ขับเน้นถึงความใจเด็ดและไม่เกรงกลัวผู้ใดของผู้ให้กำเนิดวาทกรรมอย่าง “วันนี้สามช่า วันหน้าไม่มีแผ่นดินอยู่นะ” หรือ “ไอ้พวกรัฐประหาร ควายทั้งนั้น” ต่อคณะรัฐประหารที่เผ็ดร้อนและตรงไปตรงมา คุณลักษณะความร้อนแรงที่ทนงมีนำพาเขาไปสู่ชัยชนะหลายประการในการเรียกร้องและยืนยันสิทธิของผู้ใช้แรงงาน นอกจากนี้ เขายังเป็นหนึ่งในไม่กี่คนที่สามารถทำหน้าที่ประสานงานเชื่อมแรงงานทุกกลุ่มให้เป็นหนึ่งเดียว จนเกิดเป็นพลังขบวนการแรงงานที่เข้มแข็งในการเรียกร้องสิทธิและต่อรองกับรัฐ

ความไม่ยำเกรงต่ออำนาจ ทั้งยังสามารถรวมพลังแรงงานให้กลายเป็นขบวนการและมีอำนาจต่อรองที่ไม่ธรรมดา สร้างแรงสั่นสะเทือนให้กับอำนาจเบื้องบน โดยเฉพาะอำนาจของรัฐบาลทหารอย่างคณะรักษาความสงบเรียบร้อยแห่งชาติ หรือ รสช. และนี่อาจเป็นเหตุผลหนึ่งที่ทนง โพธิ์อ่าน ต้องหายสาบสูญไปใน พ.ศ. 2534 จนกระทั่งทุกวันนี้ กว่า 30 ปีมาแล้ว ยังไม่มีใครทราบชะตากรรมของเขา

ขบวนการแรงงานไทยในยุคประชาธิปไตยเบ่งบาน 

ในช่วง พ.ศ. 2516 – 2519 หรือนับตั้งแต่เหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 เป็นช่วงเวลาที่ถูกขนานนามว่าเป็น “ยุคประชาธิปไตยเบ่งบาน” หลังการชุมนุมเรียกร้องของประชาชนสามารถโค่นล้มรัฐบาลเผด็จการทหารที่นำโดยจอมพลถนอม กิตติขจร ได้สำเร็จ นำไปสู่ช่วงเวลาที่ประชาชนไทยตื่นตัวทางการเมือง และตระหนักถึงสิทธิและเสรีภาพในการแสดงออกอย่างมากและมีการชุมนุมเรียกร้องสิทธิต่างๆ อย่างคึกคัก 

ช่วงเวลาดังกล่าวเป็นช่วงเวลาที่ขบวนการแรงงานไทยเติบโตเช่นกัน โดยเฉพาะในปี 2518 ที่ประเทศไทยมี พ.ร.บ. แรงงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518 บังคับใช้ ในแง่หนึ่งกฎหมายดังกล่าวอาจเป็นหนึ่งในเครื่องมือที่รัฐใช้เพื่อควบคุมจัดการการรวมกลุ่มของกรรมกรหรือผู้ใช้แรงงาน โดยกำหนดกรอบบางประการขึ้นมาผ่านกฎหมาย อย่างไรก็ตาม ก็ปฏิเสธไม่ได้ว่ากฎหมายนี้ทำให้การรวมกลุ่มของผู้ใช้แรงงานเป็นกิจจะลักษณะมากขึ้นอย่างไม่เคยเป็นมาก่อน และทำให้แรงงานรู้สึกว่าการรวมกลุ่มได้รับการคุ้มครองโดยกฎหมาย 

นอกจากนี้ ช่วงเวลาดังกล่าวยังเป็นช่วงเวลาที่กลุ่มสหภาพแรงงานเกิดขึ้นมากมาย รวมถึงผู้นำแรงงานคนสำคัญหลายคน เช่น ไพศาล ธวัชชัยนันท์, อาหมัด ขามเทศทอง, สวัสดิ์ ลูกโดด เป็นต้น ส่วนหนึ่งมาจากการที่ขบวนการแรงงานทั่วโลกมีพลังและอำนาจต่อรองสูง ทำให้องค์กรแรงงานระหว่างประเทศ เช่น สมาพันธ์สหภาพแรงงานเสรีระหว่างประเทศ (ICFTU) ได้เข้ามาสนับสนุนขบวนการแรงงานไทยในขณะนั้นเช่นกัน¹บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (2544). ทนง โพธิ์อ่าน 10 ปี แห่งการสูญหาย. กรุงเทพฯ: มูลนิธิอารมณ์ พงศ์พงัน (หน้า 72-73)

ทนง โพธิ์อ่าน ก็เป็นหนึ่งในดาวเด่นระดับผู้นำแรงงาน ทนงเริ่มต้นการทำงานที่กระทรวงศึกษาธิการ  ต่อมาไปทำงานบริษัทเฟสโก้ (S.G.S.) ที่สีลม  เคยผ่านอาชีพรับซื้อของเก่า  ขับรถสองแถวสายสีลม-บางรัก ก่อนเข้าสู่วงการแรงงานเต็มตัว ในช่วงปี 2517 อาจเรียกได้ว่า เขาเองก็เป็นกรรมกรคนหนึ่งที่เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งในการขับเคลื่อนขบวนการแรงงานเองในเวลาต่อมา

จากข้อมูลปรากฏว่าทนงเริ่มเข้าสู่วงการแรงงานจากการชักชวนโดยสุวิทย์ ระวิวงศ์ ให้มาอยู่ในสหภาพแรงงานขนส่งสินค้าส่งออก (ทางน้ำ) ซึ่งมีพี่น้องกรรมกรแบกข้าวสารขึ้นเรือสินค้าเป็นสมาชิก การรวมกลุ่มดังกล่าวยังเป็นหนึ่งในการรวมกลุ่มรูปแบบใหม่ คือ เป็นการรวมกลุ่มแบบ Industrial Union หรือการรวมกลุ่มเป็นสหภาพแรงงานประเภทกิจการหรือในระดับอุตสาหกรรมมากกว่าการรวมกลุ่มแยกย่อยอย่าง In-House Union ที่เป็นการรวมกลุ่มภายใต้กิจการอันหนึ่งอันใด นั่นทำให้สหภาพฯ สามารถมีสมาชิกกว้างขวางและมีกำลังในการเรียกร้องเจรจากับนายจ้างมาก    

สกุล สื่อทรงธรรม ประธานมูลนิธิอารมณ์ พงศ์พงัน ได้เล่าถึงการพบกับทนงเป็นครั้งแรกว่า

“เท่าที่จำได้ ผมรู้จักคุณทนง โพธิ์อ่าน ประมาณปี 2517 โดยคุณสุวิทย์ ระวิวงศ์ ประธานสมาคมลูกจ้างขนส่งและบริการเสริมการขนส่งสินค้าออก เป็นผู้ชักชวนมาเข้าร่วมเป็นกรรมการสมาคม เข้าใจว่าคุณสุวิทย์คงเห็นว่า นอกจากคุณทนงจะทำงานตรวจสอบสินค้าพืชผลเช่นเดียวกับตนแล้ว ยังเป็นคนปากกล้า เอาจริงเอาจังแบบเอาไงเอากัน ที่ดีมากๆ คือ มีใจนักเลง ซึ่งถูกโฉลกกับคุณสุวิทย์และสหภาพแรงงาน”²บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (เชิงอรรถ 1). หน้า 64

ขาขึ้นของเศรษฐกิจประเทศ การขยายตัวของแรงงาน และเสียงที่ดังขึ้นของทนง

ช่วง พ.ศ.  2531 – 2534 บนเส้นเวลาประวัติศาตร์ชาติ  ยุคสมัยของรัฐบาลชาติชาย ชุณหะวัณ เป็นที่เลื่องลือถึงเศรษฐกิจที่ขยายตัวอย่างรวดเร็ว นโยบายต่างประเทศอย่าง “เปลี่ยนสนามรบให้เป็นสนามการค้า” เป็นหนึ่งในนโยบายที่สร้างผลงานให้กับรัฐบาลนี้ นำไปสู่การสร้างรายได้ให้กับประเทศไทยอย่างมหาศาล การพัฒนาเศรษฐกิจในช่วงดังกล่าวทำให้เศรษฐกิจขยายตัวสูงสุดถึง 12.4% มีการส่งออกสูงที่สุดจากเดิมสามแสนล้านบาทเป็นแปดแสนล้านบาท³ธนากิต. ประวัตินายกรัฐมนตรีไทย. กรุงเทพฯ : ปิรามิด, 2545. อ้างใน https://wiki.kpi.ac.th/index.php?title=%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%A2_%E0%B8%8A%E0%B8%B8%E0%B8%93%E0%B8%AB%E0%B8%B0%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%93_(%E0%B8%9E%E0%B8%A5%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%81)#cite_note-14 แม้จะมีความเห็นจากนักวิชาการว่าช่วงเวลาดังกล่าวเป็นการก่อตัวของเศรษฐกิจฟองสบู่ที่นำไปสู่ปัญหาเศรษฐกิจครั้งใหญ่ของประเทศในปี 2540 แต่ปฏิเสธไม่ได้ว่า ช่วงเวลาดังกล่าวยังคงเป็นยุคทองของเศรษฐกิจไทย และแม้แต่ทนงและกลุ่มแรงงานเองก็เห็นพัฒนาการนี้ หรือเป็นส่วนหนึ่งของความก้าวหน้านี้อย่างมีนัยสำคัญ 

            ชาลี จันทวงศ์ อดีตเลขาธิการ สภาองค์การลูกจ้างสภาแรงงานแห่งประเทศไทย ยืนยันว่าทนงเองก็เห็นด้วยว่าเศรษฐกิจไทยกำลังดี

“ทนง โพธิ์อ่าน ชื่อนี้ขจรไปไกล ICFTU เห็น สันติบาลเห็น และหน่วยข่าวกรองทหารก็จะเห็นด้วยเช่นกัน ผลของการเป็นประธานสภาองค์การลูกจ้างฯ ก็ไต่ขึ้นสู่การเป็นวุฒิสมาชิก เป็นปากเสียงให้แก่คนงานได้ในอีกระดับหนึ่ง ถึงเป็นยุคฟองสบู่ที่เศรษฐกิจเฟื่องฟูขนาดหนัก ผู้เขียนได้ยินประธานฯ ทนง โพธิ์อ่าน พูดตลกปนจริงเสมอว่า ‘ยุคนี้ขายขี้ก็รวย’”⁴บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (เชิงอรรถ 1). หน้า 72-73

ด้วยความโดดเด่นของทนงในการต่อสู้เพื่อแรงงานทำให้เขาได้รับเลือกให้เป็นประธานสภาองค์การลูกจ้างสภาแรงงานแห่งประเทศไทย ตั้งแต่ปี 2527 จนถึงปี 2534 ที่ถูกบังคับให้สูญหาย หนึ่งในผลงานสำคัญของทนงคือการผลักดันเรื่องค่าจ้างขั้นต่ำที่ดำเนินไปอย่างต่อเนื่องและเข้มข้น โดยค่าจ้างขั้นต่ำในขณะนั้นถัวเฉลี่ยแล้วมีการปรับขึ้นปีละ 10 บาท และหากปีใดที่ค่าจ้างขึ้นน้อย ทนงมักให้สัมภาษณ์กับสื่อว่า “ขอปลาทูได้ปลาซิว”⁵ทวีป กาญจนวงศ์. (2559). ย้อนอดีต 25 ปี ทนง โพธิ์อ่าน นักต่อสู้เพื่อสิทธิแรงงาน. สืบค้น 16 มิถุนายน 258, จาก https://aromfoundation.org/2016/%E0%B8%A2%E0%B9%89%E0%B8%AD%E0%B8%99%E0%B8%AD%E0%B8%94%E0%B8%B5%E0%B8%95-25-%E0%B8%9B%E0%B8%B5-%E0%B8%97%E0%B8%99%E0%B8%87-%E0%B9%82%E0%B8%9E%E0%B8%98%E0%B8%B4%E0%B9%8C%E0%B8%AD%E0%B9%88%E0%B8%B2/

ต่อมาทนงได้โอกาสจากการได้รับแต่งตั้งเข้าไปเป็นสมาชิกวุฒิสภา เป็นจังหวะสำคัญที่ทำให้เสียงของทนงและเสียงของแรงงานดังขึ้นยิ่งกว่าเดิม ทนงเองเคยให้สัมภาษณ์หนังสือพิมพ์สยามรัฐ เมื่อวันที่ 23 เมษายน 2532  ขณะที่เขาดำรงตำแหน่งถึงความตั้งใจในบทบาทใหม่นี้

“การที่ผู้นำแรงงานวิตกว่าการให้รัฐบาลแต่งตั้งตนเป็นวุฒิสมาชิก เพื่อระงับบทบาทในเรื่องการเคลื่อนไหวด้านแรงงาน เนื่องจากเป็นผลให้เสถียรภาพของรัฐบาลสั่นคลอน หากเป็นเช่นนี้รัฐบาลก็คงคิดผิดเพราะถึงได้เป็นวุฒิสมาชิกแล้วการ การเคลื่อนไหวทางด้านแรงงานกลับจะเข้มข้นขึ้น เพราะคำพูดของตนมีน้ำหนักมากขึ้น ขอยืนยันว่าไม่มีอำนาจใดจะมายับยั้งการเคลื่อนไหวการเคลื่อนไหวของขบวนการแรงงาน และตนจะไม่ยืนอยู่ข้างรัฐบาลในทุกเรื่อง ดังเช่น ผู้นำแรงงานเคยกระทำ” ⁶บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (เชิงอรรถ 1). หน้า 24

อีกหนึ่งพัฒนาการสำคัญในช่วงเวลานี้คือ การผลักดันและผ่านกฎหมายคุ้มครองแรงงานอย่าง พ.ร.บ. ประกันสังคม พ.ศ. 2533 ที่มีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 2 กันยายน 2533 โดยทนงเองก็มีส่วนสำคัญในการผลักดันให้เกิดกฎหมายฉบับนี้ขึ้น

นอกจากการผลักดันค่าจ้างขั้นต่ำ พ.ร.บ. ประกันสังคมฯ การสร้างเอกภาพในขบวนการแรงงาน ยังมีความพยายามผลักดันในประเด็นอื่นๆ ทั้งเรื่องสัญญาจ้างระยะสั้นที่ไม่เป็นธรรม ความพยายามยุบกรมแรงงานที่อยู่ภายใต้กระทรวงมหาดไทย เพื่อออกมาตั้งแยกเป็น กระทรวงแรงงาน ดังที่มีอยู่ในปัจจุบัน เพื่อเพิ่มอำนาจและความเข้มแข็งแก่เหล่าแรงงาน 

รัฐประหารทำลายทุกสิ่ง

ในวันที่ 23 กุมภาพันธ์ 2534  คณะรักษาความสงบเรียบร้อยแห่งชาติ (รสช.) ยึดอำนาจการปกครองจากพลเอกชาติชาย ชุณหะวัณ โดยพลังของขบวนการแรงงานที่เข้มแข็งและน่าหวั่นเกรงสำหรับรัฐได้ถูกเน้นย้ำอีกครั้งเมื่อวันที่ 26 กุมภาพันธ์ 2534 ภายหลังการรัฐประหารเพียงสองวัน รสช. ได้เรียกผู้นำแรงงานทั้งหมดเข้าพบที่สนามเสือป่าเพื่อชี้แจงนโยบายและเหตุผลของการยึดอำนาจ โดยมีพลเอกสุจินดา คราประยูร ผู้บัญชาการทหารบก เป็นผู้ชี้แจง พร้อมกล่าวว่า “ทุกข์ของกรรมกรถือเป็นทุกข์ของทหาร”⁷นิติรัตน์ ทรัพย์สมบูรณ์. (2557). 23 ปี ทนง โพธิ์อ่าน ผู้นำแรงงาน ที่หายไป หลังต้านรัฐประหาร รสช.สืบค้น 10 มิถุนายน 2568, จาก https://prachatai.com/journal/2014/06/54093

สาเหตุการยึดอำนาจการปกครองที่ รสช. แถลง 5 ประการ คือ รัฐบาลมีพฤติการณ์ฉ้อราษฎร์บังหลวง ข้าราชการการเมืองใช้อำนาจกดขี่ข่มเหงข้าราชการประจำ รัฐบาลเป็นเผด็จการทางรัฐสภา รัฐบาลมีความพยายามทำลายสถาบันทหาร และรัฐบาลบิดเบือนคดีล้มล้างสถาบันพระมหากษัตริย์ เป็นที่น่าสังเกตว่าในเหตุผลเหล่านี้ไม่ได้มีการกล่าวถึงปัญหาเศรษฐกิจและความสงบเรียบร้อยของสังคมแต่อย่างใด มีเพียงแต่การโจมตีไปที่รัฐบาลและนักการเมืองเท่านั้น⁸บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (ม.ป.ป.).  ทนง ผู้สาบสูญ 19 0 (หน้า 160 – 171)  ทนงเองก็แสดงท่าทีที่ไม่เห็นด้วยเป็นอย่างมาก เนื่องจากความก้าวหน้าของประชาธิปไตย เศรษฐกิจ และการผลักดันเรื่องสิทธิของแรงงานกำลังเป็นไปได้ด้วยดี

บรรจง บุญรัตน์ ประธานสภาองค์การลูกจ้างสภาศูนย์กลางแรงงานแห่งประเทศไทย ได้เล่าถึงบรรยกาศในการพูดคุยระหว่าง รสช. และผู้นำแรงงานว่า 

“คุณทนงโกรธ รสช. มาก วันแรกที่คณะปฏิวัติ รสช. ได้เรียกผู้นำแรงงานเข้าพบทั้งหมด ผมกับคุณทนงไปด้วย คุณทนงได้ถูกเรียกชื่อโดยพลเอกสุจินดาว่าใครชื่อทนง คุณทนงได้พูดด้วยน้ำเสียงดังว่าผมเอง คุณทนงได้พูดหลายเรื่องเกี่ยวกับการกระทำของ รสช. ต่อหน้าคณะปฏิวัติ รสช. อย่างไม่เกรงกลัวแม้แต่นิดเดียว”

“ประชาธิปไตยกําลังจะเต็มใบบังเอิญมีควายมาขวาง” คือประโยคที่ทนงพูดต่อหน้าพลเอกสุจินดา คราประยูร และคณะ รสช. จากคำบอกเล่าของวรชาติ อหันทริก รุ่นน้องของทนงในวงการแรงงาน และคนรอบตัวทนงที่อยู่ในเหตุการณ์การพูดคุยระหว่างเหล่าผู้นำแรงงานและ รสช. เชื่อว่านี่อาจเป็นหนึ่งในชนวนสำคัญที่นำไปสู่การอุ้มหายทนง

ราคาที่ต้องจ่ายจากการออกมาวิพากษ์วิจารณ์อย่างตรงไปตรงมานั้นสูงลิบลิ่ว เพราะภายหลังจากการรัฐประหาร ทนงได้บอกกล่าวกับคนรอบตัวทั้งเพื่อนในสหภาพฯ และครอบครัวให้รับรู้ได้ว่าตนกำลังถูกติดตามอยู่ตลอด รัชนีย์บูรณ์  โพธิ์อ่าน ภรรยาทนงได้เล่าว่าทนงเคยพูดกับตนว่า 

“มีคนคอยตามอยู่ แต่ไม่ทราบว่าเป็นกลุ่มไหน เขาถูกข่มขู่และติดตามทุกฝีก้าว และสั่งเสียว่า ถ้าหายไป 3 วัน แสดงว่าถูกลักพาตัวไป หากไม่ติดต่อกลับมาภายใน 7 วัน แสดงว่าเสียชีวิตแล้ว”⁹วาสนา ลำดี. (2559). ทนง โพธิ์อ่าน ผู้นำแรงงานผู้ท้าเผด็จการ. สืบค้น 10 มิถุนายน 2568, จาก https://voicelabour.org/?p=24485

มรดก รสช. ที่แรงงานไม่ต้องการ 

ผลงานของ รสช. ที่ทิ้งไว้และส่งผลถึงปัจจุบัน รวมทั้งเป็นมรดกที่แรงงานไม่ต้องการนั้นมีหลายประการ ที่สำคัญคือ การออกประกาศ รสช. ฉบับที่ 54 ในวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2534 ซึ่งเป็นการแก้ไขเพิ่มเติม พ.ร.บ. แรงงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518 เพื่อจำกัดการดำเนินงานของสหภาพแรงงาน ในหลายด้าน ผู้ที่เป็นที่ปรึกษาลูกจ้างต้องจดทะเบียน การนัดหยุดงานทำได้ยากขึ้น และกรรมการสหภาพแรงงานที่ถูกปลดจะกลับมาดำรงตำแหน่งใหม่ได้ต้องพ้นหนึ่งปี นับจากวันที่ถูกปลด 

นอกจากนี้ รสช. ได้พยายามตัดแขนตัดขาขบวนการแรงงาน โดยการพยายามแยกและยุบอำนาจของแรงงานรัฐวิสาหกิจออกจากขบวนการไม่ให้เคลื่อนไหวเพื่อเรียกร้องต่อรองได้ดังก่อน เนื่องจากแรงงานรัฐวิสาหกิจถือว่ามีส่วนสำคัญในการทำให้ขบวนการแรงงานมีอำนาจต่อรองสูง เพราะรัฐวิสาหกิจเป็นกิจการที่ให้บริการสาธารณูปโภคพื้นฐานของประเทศ การหยุดเดินรถไฟ การงดจ่ายน้ำประปา หรือตัดไฟฟ้า ย่อมส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อวิถีชีวิตของประชาชนทั้งประเทศ

ความพยายามดังกล่าวได้แสดงออกผ่านการออก พ.ร.บ. แรงงานสัมพันธ์ (ฉบับที่ 2)  พ.ศ. 2534 เพื่อแก้ไขไม่ให้ พ.ร.บ. แรงงานสัมพันธ์ฯ ใช้บังคับแก่กิจการรัฐวิสาหกิจ และออกกฎหมายใหม่อย่าง พ.ร.บ. พนักงานรัฐวิสาหกิจสัมพันธ์ พ.ศ. 2534 ซึ่งมีใจความสำคัญคือ ยุบสหภาพแรงงานรัฐวิสาหกิจเดิมและจัดตั้งเป็นสมาคม ซึ่งมีบทบาทจำกัดเพียงการยื่นข้อเสนอและคำร้องทุกข์ด้านสิทธิประโยชน์เท่านั้น ไม่มีอำนาจเจรจาต่อรองร่วมเหมือนภาคเอกชน นอกจากนี้ที่สำคัญคือ ห้ามพนักงานรัฐวิสาหกิจนัดหยุดงานทุกรูปแบบ และจำกัดให้แต่ละรัฐวิสาหกิจมีสหภาพแรงงานได้เพียงแห่งเดียว โดยมีสมาชิกอย่างน้อยร้อยละ 10 ของพนักงานทั้งหมด

บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ ได้วิเคราะห์ถึงความพยายามดังกล่าวไว้ว่า 

“เหตุผลแท้จริงที่ภาคประชาสังคมและวงการแรงงานทั่วไปรับรู้คือ ไม่ต้องการให้สหภาพแรงงานรัฐวิสาหกิจมีสิทธิรวมตัวนัดหยุดงานต่อรองกับรัฐบาลได้ ต้องการสลายอำนาจต่อรองของกลุ่มสหภาพแรงงานในรัฐวิสาหกิจที่เคยรวมตัวหนุนเสริมสหภาพแรงงานเอกชนในสหพันธ์แรงงานและสภาองค์การลูกจ้างต่างๆ มาตลอด”

ทนงเป็นหนึ่งในบุคคลที่ไม่เห็นด้วยและคัดค้านอย่างชัดเจนต่อการยุบสหภาพแรงงานรัฐวิสาหกิจและการกำจัดการเคลื่อนไหวของขบวนการแรงงาน  และเคยประณาม รสช. ไว้ว่า 

“ทหารกำลังสร้างปัญหาให้กรรมกรด้วยการยุบเลิกสหภาพแรงงานรัฐวิสาหกิจและออกประกาศ รสช. ฉบับที่ 54 ฝากเตือนถึงบิ๊กจ๊อด อย่านึกว่าเป็นใหญ่ในแผ่นดินแล้วจะทำอะไรก็ได้ ต้องฟังเสียงประชาชนบ้าง และเวลานี้ทหารทำให้กรรมกรมีทุกข์ ดังนั้นควรทำอะไรรอบคอบ วันนี้สามช่า วันหน้าอาจไม่มีแผ่นดินอยู่”¹⁰บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (เชิงอรรถ 1). หน้า 85

ความสั่นคลอนครั้งใหญ่ที่มาเยือนขบวนการแรงงานเมื่อทนง “ถูกอุ้มหาย”

ในวันที่ 14 มิถุนายน 2534 สภาองค์การลูกจ้างสภาแรงงานแห่งประเทศไทยนำโดยทนง ได้จัดชุมนุมใหญ่ที่สนามหลวงโดยเรียกร้องให้ยกเลิกการยุบสหภาพแรงงานรัฐวิสาหกิจ และยกเลิกประกาศ รสช. ฉบับที่ 54 รวมถึงยื่นหนังสือกับ รสช. กรมแรงงาน กระทรวงมหาดไทย

ต่อมาวันที่ 1 พฤษภาคม ปีเดียวกัน  ทนงได้ประกาศว่า สภาองค์การลูกจ้างสภาแรงงานแห่งประเทศไทยจะไม่เข้าร่วมจัดงานวันแรงงาน หรือวันเมย์เดย์ เพราะไม่เห็นด้วยคำสั่ง รสช. ที่สร้างเงื่อนไขที่ไม่เป็นประชาธิปไตย จำกัดเสรีภาพในการการจัดงาน ไม่ว่าจะเป็นการห้ามไม่ให้เดินขบวน ห้ามชูป้ายเนื้อหาการเมือง ห้ามชูป้ายเกี่ยวกับสหภาพแรงงานรัฐวิสาหกิจ ห้ามพูดบนเวทีเรื่องเกี่ยวกับการเมือง เป็นต้น จึงทำให้วันแรงงานในปีนั้นเป็นปีแรกที่มีกลุ่มแรงงานหลายกลุ่มประกาศไม่เข้าร่วมจัดงาน

ความขัดแย้งระหว่างทนงกับรสช. มีมาต่อเนื่อง โดยชนวนสุดท้าย เกิดขึ้นเมื่อทนง ได้รับเชิญโดยตรงให้เข้าร่วมการประชุมใหญ่ประจำปีขององค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) ที่จัดขึ้นที่นครเจนีวา ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ โดยงานดังกล่าวมีกำหนดการจะจัดขึ้นในวันที่ 3 – 27 มิถุนายน 2534 แม้ว่ากระทรวงมหาดไทยจะมีหนังสือถึงทนงให้งดการเดินทางไปประชุมใหญ่ แต่ทนงยังคงยืนยันที่จะเข้าร่วมและแจ้งเจตจำนงชัดเจนว่าตนจะประณามการกระทำของคณะรัฐประหาร และร้องเรียนต่อ ILO และองค์กรสิทธิมนุษยชนต่างๆ¹¹พิพิธภัณฑ์แรงงานไทย. (ม.ป.ป.). ทนง โพธิ์อ่าน ผู้นำแรงงานถูกอุ้มหาย. สืบค้นเมื่อ 10 มิถุนายน 2568, จาก https://www.thailabourmuseum.org/read/%E0%B8%97%E0%B8%99%E0%B8%87-%E0%B9%82%E0%B8%9E%E0%B8%98%E0%B8%B4%E0%B9%8C%E0%B8%AD%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%99-%E0%B8%9C%E0%B8%B9%E0%B9%89%E0%B8%99%E0%B8%B3%E0%B9%81%E0%B8%A3%E0%B8%87%E0%B8%87%E0%B8%B2

 อย่างไรก็ตาม เพียงไม่นานก่อนการเดินทางไปนครเจนีวา ทนงได้หายสาบสูญไปในวันที่ 19 มิถุนายน 2534 โดยพบเพียงรถของเขาถูกจอดทิ้งไว้หน้าสหภาพฯ ต่อมาครอบครัวและคนรอบตัวต่างมั่นใจว่าทนงถูกบังคับสูญหายไปโดยอำนาจรัฐ โดย อดิศร โพธิ์อ่าน ลูกชายทนง เขียนไว้ในหนังสือครบรอบ 25 ปี การหายตัวไปของทนง ไว้ว่า 

“จะมีใครที่อยากทำเพื่อประชาชนส่วนใหญ่ในแผ่นดิน เมื่อทำแล้วได้สิ่งตอบแทน ไม่ตายก็หายสาบสูญจากการกระทำของรัฐทหาร”

นอกจากนี้ พลตรี มรว.คึกฤทธิ์ ปราโมช อดีตนายกรัฐมนตรี ยังได้แสดงความคิดเห็นในคอลัมน์ซอยสวนพลู หนังสือพิมพ์สยามรัฐ รายวัน ถึงการหายตัวไปของทนงว่า “ทางฝ่ายทหารจับตัวคุณทนงไปฆ่าจริงๆ นั้นแหละ วิธีการเก็บผู้ที่ไม่ถูกใจกับตนเคยทำกันมาแล้วในเมืองไทยเรานี้เอง ถ้าไปอ่านประวัติศาสตร์”¹²บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (เชิงอรรถ 1). หน้า 86

การหายตัวไปอย่างกะทันหันของทนง ไม่เพียงแต่สร้างความแตกสลายให้กับครอบครัว แต่ยังส่งผลอย่างมีนัยสำคัญต่อความเข้มแข็งของขบวนการแรงงานและความเป็นเอกภาพที่ลดลง สกุล สื่อทรงธรรม ประธานมูลนิธิอารมณ์ พงศ์พงัน ได้กล่าวถึงบรรยากาศในขบวนการภายหลังข่าวการสูญหายของทนงว่า

“ข่าวที่ตีพิมพ์หน้า 1 หนังสือพิมพ์หลายฉบับ วันที่ 20 มิ.ย. 2534 ที่รายงานว่าทนง โพธิ์อ่าน หายตัวไป รถวอลโว่คู่ใจถูกทิ้งไว้อย่างไม่เรียบร้อยหน้าสำนักงานสหภาพแรงงานขนส่งที่ราษฎร์บูรณะ ข่าวนี้ไม่เพียงขย่มขวัญขบวนการแรงงานเท่านั้น หากยังช็อคขบวนการแรงงานทั่วโลกอีกด้วย”¹³บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (เชิงอรรถ 1). หน้า 66

วรชาติ มองว่าการที่ทนงถูกบังคับสูญหาย ทำให้ขบวนการแรงงานไทยไม่เหมือนเดิมอีกต่อไปตราบจนปัจจุบัน 

“ตอนทนงอยู่ สภาแรงงานมีแค่ 3 – 5 สภา ค่อนข้างมีเอกภาพ เวลามีอะไรเราจะจับมือกัน เพราะเราถือว่าแรงงานเปรียบเสมือนตาข่ายที่ต้องประสานกัน ถ้าจะให้ประสานกันอย่างมีคุณภาพ ตาข่ายหรือแห ตาจะต้องเล็กลงถึงจะจับปลาติด แต่ทุกวันนี้ไม่เป็นอย่างนั้น มันจับกันห่างๆ ปลาว่ายมาก็ผ่านรอดไป ความเป็นเอกภาพจึงไม่มีทุกวันนี้”

นับแต่การสูญหาย ตาข่ายขบวนการแรงงานก็กลายเป็นร่างแหตาห่าง ที่ไม่สามารถจับปลาเลี้ยงปากท้องแรงงานเพื่อให้พวกเขามีคุณภาพชีวิตที่ดีได้อย่างที่พวกเขาคู่ควรเช่นแต่ก่อน หนึ่งในเหตุผลคงเป็นเพราะเป็นเรื่องที่ยากนักที่จะหาคนที่สู้เพื่อแรงงานจนสุดกำลังได้เช่นทนง 

สำหรับชายที่ขึ้นชื่อว่าไม่เกรงกลัวผู้ใดนั้น ชีวิตของเขาได้พิสูจน์ให้เห็นอย่างไร้ข้อกังขาว่า สิ่งที่ทนงกลัวมีเพียงสิ่งเดียว คือ การที่แรงงานต้องสูญเสียสิทธิและคุณภาพชีวิตที่ดีที่พึงมี

• 1
  บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (2544). ทนง โพธิ์อ่าน 10 ปี แห่งการสูญหาย. กรุงเทพฯ: มูลนิธิอารมณ์ พงศ์พงัน (หน้า 72-73) ↩︎
• 2
  บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (เชิงอรรถ 1). หน้า 64 ↩︎
• 3
  ธนากิต. ประวัตินายกรัฐมนตรีไทย. กรุงเทพฯ : ปิรามิด, 2545. อ้างใน https://wiki.kpi.ac.th/index.php?title=%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%A2_%E0%B8%8A%E0%B8%B8%E0%B8%93%E0%B8%AB%E0%B8%B0%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%93_(%E0%B8%9E%E0%B8%A5%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%81)#cite_note-14 ↩︎
• 4
  บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (เชิงอรรถ 1). หน้า 72-73 ↩︎
• 5
  ทวีป กาญจนวงศ์. (2559). ย้อนอดีต 25 ปี ทนง โพธิ์อ่าน นักต่อสู้เพื่อสิทธิแรงงาน. สืบค้น 16 มิถุนายน 258, จาก https://aromfoundation.org/2016/%E0%B8%A2%E0%B9%89%E0%B8%AD%E0%B8%99%E0%B8%AD%E0%B8%94%E0%B8%B5%E0%B8%95-25-%E0%B8%9B%E0%B8%B5-%E0%B8%97%E0%B8%99%E0%B8%87-%E0%B9%82%E0%B8%9E%E0%B8%98%E0%B8%B4%E0%B9%8C%E0%B8%AD%E0%B9%88%E0%B8%B2/ ↩︎
• 6
  บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (เชิงอรรถ 1). หน้า 24 ↩︎
• 7
  นิติรัตน์ ทรัพย์สมบูรณ์. (2557). 23 ปี ทนง โพธิ์อ่าน ผู้นำแรงงาน ที่หายไป หลังต้านรัฐประหาร รสช.สืบค้น 10 มิถุนายน 2568, จาก https://prachatai.com/journal/2014/06/54093 ↩︎
• 8
  บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (ม.ป.ป.).  ทนง ผู้สาบสูญ 19 0 (หน้า 160 – 171) ↩︎
• 9
  วาสนา ลำดี. (2559). ทนง โพธิ์อ่าน ผู้นำแรงงานผู้ท้าเผด็จการ. สืบค้น 10 มิถุนายน 2568, จาก https://voicelabour.org/?p=24485 ↩︎
• 10
  บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (เชิงอรรถ 1). หน้า 85 ↩︎
• 11
  พิพิธภัณฑ์แรงงานไทย. (ม.ป.ป.). ทนง โพธิ์อ่าน ผู้นำแรงงานถูกอุ้มหาย. สืบค้นเมื่อ 10 มิถุนายน 2568, จาก https://www.thailabourmuseum.org/read/%E0%B8%97%E0%B8%99%E0%B8%87-%E0%B9%82%E0%B8%9E%E0%B8%98%E0%B8%B4%E0%B9%8C%E0%B8%AD%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%99-%E0%B8%9C%E0%B8%B9%E0%B9%89%E0%B8%99%E0%B8%B3%E0%B9%81%E0%B8%A3%E0%B8%87%E0%B8%87%E0%B8%B2 ↩︎
• 12
  บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (เชิงอรรถ 1). หน้า 86 ↩︎
• 13
  บัณฑิตย์ ธนชัยเศรษฐวุฒิ. (เชิงอรรถ 1). หน้า 66 ↩︎